skip to content
نوید مصباح
EN
→ بازگشت

هوش خلاق از آنِ همه است

/ مطالعه در 10 دقیقه

سه ضلع یک میز

امسال در چارسوک چیزی عوض شد که برایش برنامه‌ریزی نکرده بودم. مشتریانمان با هوشواره (AI) در دستشان از راه رسیدند.

مشتری قبلاً با یک شرح کار می‌آمد: چند پاراگراف، شاید یک تابلوی حال‌وهوا، شاید طرحی روی کاغذ. حالا اغلب با نمونه‌ای می‌آید که شب قبل با هوشواره (AI) ساخته. رابطی خام، ویدیویی پیش‌نویس، مجموعه‌ای از شخصیت‌های تولیدشده، فهرستی از ایده‌ها که دستیاری به مرتب کردنشان کمک کرده. به‌ندرت کامل است و اغلب دقیقاً درست نیست. اما واقعی است، و مال خودش است.

در سمت ما، هوشواره (AI) همه‌جا هست: عامل‌ها بخش زیادی از کدمان را می‌نویسند، در کاوش طراحی‌ها کمک می‌کنند، آزمون‌ها را پیش‌نویس می‌کنند و نسخه‌های مختلف را سریع‌تر از هر تیمی که با دست کار کند آماده می‌کنند. و خودِ محصول، چارسوک، جایی است که آدم‌ها و هوشواره (AI) با هم اثر خلاق می‌سازند.

پس کار حالا در یک مثلث اتفاق می‌افتد. مشتری، چارسوک و هوشواره (AI). هر سه ضلع از هوشواره (AI) استفاده می‌کنند، و هوشواره (AI) خودش هم به‌عنوان یک مشارکت‌کننده سر میز نشسته.

این گفت‌وگو را به شکلی تغییر می‌دهد که به نظرم زیباست. مشتری دیگر لازم نیست آنچه را تصور می‌کند توصیف کند و امیدوار باشد بفهمیم. می‌تواند نشانش دهد. ما دیگر لازم نیست هفته‌ها حدس بزنیم تا چیزی نشان دهیم. می‌توانیم در یک بعدازظهر با سه نسخه پاسخ دهیم که هر کدام نزدیک‌تر است. فاصلهٔ میان ایده‌ای در ذهن کسی و چیزی روی صفحه فرو ریخته.

نقش ما چه می‌شود

وقتی مشتریان خودشان می‌توانند پیش‌نویس بسازند، گاهی می‌پرسند ما دیگر برای چه هستیم.

جواب، به گمانم، این است که ارزش ما از تولید به داوری منتقل شد. نمونه‌ای که مشتری با هوشواره (AI) ساخته یک آغاز است، پر از انرژی و نیت، اما پر از تصمیم‌های تصادفی هم: ساختارهایی که مقیاس‌پذیر نیستند، تعامل‌هایی که بار اول خوب به نظر می‌رسند و بار دوم گیج می‌کنند، حرکتی که در دمو دلنشین است و در استفادهٔ روزانه خسته‌کننده. کار ما این است که ایدهٔ واقعیِ درون پیش‌نویس را ببینیم، از آنچه در آن زنده است محافظت کنیم و پایه‌ای را بسازیم که برای محصول شدن لازم دارد.

به یک معنا، ما مترجم میان نیت و صناعت شدیم. مشتری نیت را می‌آورد، روشن‌تر از همیشه چون خودش امتحانش کرده. هوشواره (AI) سرعت و نسخه‌های بی‌پایان را می‌آورد. چارسوک داوری آدم‌هایی را می‌آورد که بیش از پانزده سال چیز ساخته‌اند، اشتباه کرده‌اند و آموخته‌اند چه چیزی ماندگار است.

هیچ‌کدام از این سه به‌تنهایی کافی نیست. مشتری با هوشواره (AI) می‌تواند نمونه بسازد اما اغلب نمی‌تواند ماندگارش کند. هوشواره (AI) به‌تنهایی نمی‌داند چه چیزی مهم است. استودیویی بدون هوشواره (AI) برای شیوهٔ امروزِ فکر کردن آدم‌ها بیش از حد کُند است. با هم، مثلث کار می‌کند.

فرابرنامه‌نویسی: کار کردن یک سطح بالاتر

تغییر دوم آرام‌تر است، اما برای من به‌عنوان مهندس شاید مهم‌ترینشان باشد.

سال‌هاست به برنامه‌نویسی تابعی باور دارم. تابع‌های محض که برای ورودی یکسان همیشه خروجی یکسان می‌دهند. داده‌های تغییرناپذیر که پشت سرت عوض نمی‌شوند. تایپ‌هایی که دقیقاً توصیف می‌کنند چه چیزی می‌تواند وجود داشته باشد و چه چیزی نه، تا حالت‌های ناممکن حتی نوشتنی هم نباشند. تابع‌های کوچکی که مثل جمله‌هایی ساخته از واژه‌ها در هم ترکیب می‌شوند. مدیریت صریح خطاها و اثرهای جانبی به جای امید به اینکه چیزی خراب نشود. آزمون‌های مبتنی بر ویژگی که قاعده‌ها را در هزاران ورودی می‌سنجند نه در چند نمونهٔ دست‌چین.

این روش‌ها نرم‌افزار را آرام‌تر می‌کنند. باگ‌ها کمیاب‌تر و پیدا کردنشان آسان‌تر می‌شود. کد را می‌شود بی‌ترس تغییر داد. این را در OCaml، در Rust و در TypeScript با تایپ‌گذاری دقیق دیده‌ام.

اما راستش، در بیشتر سال‌های کاری‌ام، واقعی کردن این روش‌ها در یک تیم سخت بود.

نه چون برنامه‌نویس‌هایی که با آن‌ها کار می‌کردم باهوش نبودند. بودند. اما برنامه‌نویسی تابعی انضباط و شیوهٔ دیگری از فکر کردن می‌خواهد، و زیر فشار ددلاین، همان انضباط اولین چیزی است که از دست می‌رود. مدل کردن هر حالت با تایپ‌های دقیق وقت می‌گیرد. نوشتن آزمون‌های مبتنی بر ویژگی تمرین می‌خواهد. تغییرناپذیر نگه داشتن داده گاهی یعنی کد تکراری بیشتر. یک برنامه‌نویس اصول را با دقت دنبال می‌کرد، دیگری میان‌بُر می‌زد، و پایگاه کد به وصله‌پینه‌ای بدل می‌شد. انرژی زیادی صرف بازبینی، توضیح دادن و پافشاری ملایم کردم، و هرگز کاملاً جا نیفتاد.

هوشواره (AI) این را عوض کرد، و دلیلش فرابرنامه‌نویسی است.

فرابرنامه‌نویسی یعنی کار کردن یک سطح بالاتر از کد: نوشتن قاعده‌ها، الگوها و مشخصاتی که کد را تولید می‌کنند، به جای نوشتن تک‌تک خط‌ها با دست. با عامل‌ها، این واقعیت روزمرهٔ ما شد. اصولمان را یک بار، روشن، توصیف می‌کنیم: داده را چطور مدل می‌کنیم، خطاها چطور جریان می‌یابند، کدام اثرها کجا مجازند، هر ماژول چطور باید آزموده شود. بعد عامل‌ها آن اصول را همه‌جا، یکدست، بدون خسته شدن و بدون میان‌بُر زدن در ساعت شش عصر اعمال می‌کنند.

کد تکراری‌ای که سبک تابعی را گران می‌کرد حالا تقریباً هزینه‌ای ندارد. تایپ‌های دقیقی که یک بعدازظهر وقت می‌گرفتند چند دقیقه طول می‌کشند. آزمون‌های مبتنی بر ویژگی که آدم‌ها از رویشان می‌پریدند هر بار نوشته می‌شوند. وصله‌پینه رفته. برای اولین بار، پایگاه کد شبیه همان اصولی است که همیشه به آن‌ها باور داشتیم.

این کاری است که برنامه‌نویس‌های تیم‌هایم سال‌ها، بی‌آنکه تقصیری داشته باشند، در انجامش کلنجار می‌رفتند. حالا کل تیم در سطح اصول کار می‌کند، و اصول در هر فایلی رعایت می‌شوند.

فرایادگیری: آموختنِ اینکه چطور می‌آموزیم

کنار فرابرنامه‌نویسی، فرایادگیری هست: بهتر کردن نه فقط آنچه می‌دانیم، بلکه شیوه‌ای که یاد می‌گیریم.

هر بار در چارسوک چیزی خراب می‌شود، دو پرسش می‌پرسیم. اشتباه چه بود؟ و کدام قاعده، آزمون، تایپ یا ارزیابی آن را می‌گرفت؟ جواب پرسش دوم بخشی از سامانه می‌شود. وارد مشخصاتی می‌شود که عامل‌ها دنبال می‌کنند، وارد مجموعه‌های ارزیابی‌ای که کیفیت را می‌سنجند، وارد تایپ‌هایی که دفعهٔ بعد آن اشتباه را ناممکن می‌کنند.

پس تیم یاد می‌گیرد، و سامانه از تیم یاد می‌گیرد. درسی که یک بار آموخته شود برای همیشه، به دست هر عاملی، در هر کار تازه‌ای به کار می‌رود. این نوعی حافظهٔ سازمانی است که ساختنش پیش‌تر بسیار سخت بود. دانش قبلاً در ذهن چند آدم باتجربه زندگی می‌کرد و وقتی آن‌ها می‌رفتند یا خسته می‌شدند، می‌رفت. حالا در ساختار شیوهٔ کار ما زندگی می‌کند.

فرایادگیری شیوهٔ رشد تک‌تک آدم‌ها را هم عوض می‌کند. وقتی برنامه‌نویسی می‌بیند عاملی الگویی تابعی را درست، با توضیح، در نمونه‌های بسیار اعمال می‌کند، الگو را سریع‌تر از هر درسی که من بتوانم بدهم یاد می‌گیرد. وقتی با عامل مخالفت می‌کند و معلوم می‌شود حق با او بوده، چیزی دربارهٔ داوری خودش یاد می‌گیرد. ابزارها معلم شدند، و برنامه‌نویس‌ها معماران بهتری.

آزاد، نه سرگرم

خطری که می‌بینم این است، و خودم هم حسش کرده‌ام.

وقتی هوشواره (AI) همه‌چیز را سریع‌تر می‌کند، واکنش آسان این است که از همه‌چیز بیشتر انجام دهیم. ویژگی بیشتر، جلسهٔ بیشتر، پیام بیشتر، خروجی بیشتر. هر ساعتی را که صرفه‌جویی شده با کارهای تازه پر کنیم. بسیاری از تیم‌ها و آدم‌ها دقیقاً همین کار را می‌کنند و فرسوده‌اند. هوشواره (AI) آن‌ها را سرگرم‌تر کرد، نه آزادتر.

فکر می‌کنم این استفادهٔ نادرست از این هدیه است.

هدیهٔ واقعی هوشواره (AI) زمان برای عمیق اندیشیدن است. ساعت‌هایی که قبلاً صرف کد تکراری، اصلاحات تکراری، قالب‌بندی، جست‌وجو و کار مکانیکی می‌شد، می‌تواند صرف پرسش‌هایی شود که واقعاً مهم‌اند. این محصول واقعاً باید چه باشد؟ این مشتری، زیر آنچه خواسته، واقعاً چه نیازی دارد؟ ظریف‌ترین ساختار برای این مسئله چیست؟ چه چیزی این ابزار را به جای صرفاً مفید بودن، مایهٔ لذت می‌کند؟

این پرسش‌ها توجهی آهسته و بی‌وقفه می‌خواهند. در بیشتر سال‌های کاری‌ام به‌ندرت به اندازهٔ کافی از آن داشتم، چون کار مکانیکیِ فوری همیشه کنارش می‌زد. حالا سخت تلاش می‌کنم از آن محافظت کنم. وقتی عامل‌ها کار مکانیکی را برمی‌دارند، جای خالی را با کار بیشتر پر نمی‌کنم. قدم می‌زنم، طرح می‌کشم، می‌خوانم، ساز می‌زنم، یا با مسئله‌ای می‌نشینم تا گشوده شود.

مهم‌ترین کاری که امسال کردم از همان ساعت‌های آرام آمد، نه از ساعت‌های شلوغ.

جوهرهٔ زندگی هوش خلاق است

این مرا به ایده‌ای می‌رساند که در قلب چارسوک است.

اخیراً نوشتهٔ کوتاهی از سوزان ب. آیریک در مؤسسهٔ ارث‌فایر خواندم که از گفت‌وگویی دربارهٔ طبیعت، حفاظت و خلاقیت برآمده. با جمله‌ای آغاز می‌شود که مدام به آن برمی‌گردم: «جوهرهٔ زندگی هوش خلاق است.» او خلاقیت را سرچشمهٔ تاب‌آوری توصیف می‌کند، توانایی تصور کردن مسیری تازه وقتی مسیر قدیم بسته است. و نکته‌ای می‌گوید که به نظرم بسیار مهم است: نیروی آفریدن در همه هست، نه فقط در کسانی که هنرمند می‌نامیمشان، و هر کدام از ما خلاقیت خودمان را برای عرضه داریم.

این دقیقاً همان چیزی است که وقتی چارسوک را پلتفرم هوش خلاق می‌نامیم منظورمان است.

در بیشتر تاریخ، کار خلاق برای گروه کوچکی از آدم‌ها با آموزش کمیاب، ابزار کمیاب یا وقت آزاد کمیاب کنار گذاشته شده بود. نقاشان، آهنگسازان، طراحان، فیلم‌سازان، مهندسانِ مرزهای دانش. از بقیه انتظار می‌رفت دستورها را دنبال کنند، نقش‌ها را پر کنند و تکرار کنند. نه چون خلاقیت نداشتند، بلکه چون زندگی جایی برایش به آن‌ها نمی‌داد. روزهایشان پر از کار ضروری و مکانیکی بود.

هوشواره (AI) می‌تواند این را تغییر دهد، اگر خوب از آن استفاده کنیم.

کاسبی می‌تواند برند خودش را طراحی کند و داستان خودش را بگوید. معلمی می‌تواند درس تعاملی‌ای را بسازد که همیشه در خیالش بود اما هرگز وقت یا مهارت ساختنش را نداشت. کشاورزی می‌تواند زمینش را مدل کند و پیش از کاشت برنامه‌های مختلف را امتحان کند. دانش‌آموزی می‌تواند پرسشی را به آزمایشی بدل کند به جای پاسخی حفظ‌شده. مهندسی می‌تواند ده طرح را کاوش کند به جای دفاع از یکی. مادربزرگی می‌تواند خاطراتش را به فیلمی برای نوه‌هایش بدل کند.

هیچ‌کدام از این آدم‌ها به معنای حرفه‌ای «خلاق» نیستند. همه‌شان خلاق‌اند، چون زندگی خلاق است و آن‌ها زنده‌اند.

چرا این برای جامعه مهم است

باور دارم بسیاری از مسئله‌هایی که جوامع ما با آن‌ها روبه‌رویند، در ریشه، مسئلهٔ خلاقیتِ سدشده‌اند. آدم‌هایی که حس می‌کنند راهی برای شکل دادن به زندگی‌شان ندارند، ترسیده، منفعل یا خشمگین می‌شوند. آدم‌هایی که می‌توانند مسیرهای تازه تصور کنند و بسازند، تاب‌آور می‌شوند. همان نوشته اشاره می‌کند که ترس ذهن را تنگ می‌کند در حالی که خلاقیت همه‌اش را روشن می‌کند، و فکر می‌کنم این دربارهٔ جوامع به اندازهٔ افراد صادق است.

اگر هوشواره (AI) فقط برای پربازده‌تر کردن عده‌ای اندک و جایگزین‌پذیرتر کردن بقیه به کار رود، آن ترس را عمیق‌تر می‌کند. اگر برای رها کردن آدم‌ها از کار مکانیکی و دادن فضای آفرینش به آن‌ها به کار رود، می‌تواند وارونه‌اش را انجام دهد. می‌تواند آدم‌های بیشتری را از مصرف‌کننده به سازنده، از پیروِ دستور به مؤلفِ راه‌حل‌های خودشان بدل کند.

این همان آینده‌ای است که در چارسوک به سویش می‌سازیم. نه هوشواره (AI) که به جای آدم‌ها بیافریند، بلکه هوشواره (AI) که زمان، ابزار و اعتمادبه‌نفسِ آفریدن را به خودِ آدم‌ها برگرداند. مثلث مشتری، هوشواره (AI) و چارسوک نسخهٔ کوچکی از همین است: هر کس سر میز هوش خودش را می‌آورد، و نتیجه از آنِ همهٔ آن‌هاست.

آنچه امیدوارم

امیدوارم از این لحظه خوب استفاده کنیم.

امیدوارم مهندسان از هوشواره (AI) استفاده کنند تا سرانجام نرم‌افزار را همان‌طور بسازند که همیشه می‌دانستند باید ساخته شود: اصولی، با تایپ‌گذاری خوب، با آزمون دقیق، آرام. امیدوارم تیم‌ها از آن استفاده کنند تا سریع‌تر یاد بگیرند و طولانی‌تر به یاد بسپارند. امیدوارم همه زمانی را که پس می‌دهد صرف اندیشیدن کنند، نه فقط صرف انجام دادنِ بیشتر.

و بیش از همه، امیدوارم خلاقیت دیگر یک حرفه نباشد و دوباره همان شود که همیشه بود: شیوهٔ معمولی و ضروری‌ای که موجودات زنده با جهان روبه‌رو می‌شوند. اگر هوشواره (AI) کمک کند این را به یاد بیاوریم، یکی از بهترین چیزهایی خواهد بود که تا امروز ساخته‌ایم.