سریع، مطمئن، و زشت
از یک عامل برنامهنویس بخواهید صفحهٔ تنظیمات بسازد؛ یک دقیقه بعد تحویل میگیرید. کار میکند. دکمهها کاری انجام میدهند. فرمها اعتبارسنجی میشوند. و خیلی وقتها بیسروصدا اشتباه است: فاصلههایی که از بخشی به بخش دیگر به هم میریزند، سه خاکستریِ کمی متفاوت که هیچکس عمداً انتخابشان نکرده، سلسلهمراتبی که در آن همهچیز با یک صدا فریاد میزند، آیکونهایی از دو خانوادهٔ متفاوت، حرکتی که از نظر فنی روان است اما حس عصبی بودن میدهد.
عامل هیچکدام را نمیفهمد. نمیتواند ببیند چه ساخته، و حتی وقتی میتواند، نمیداند «خوب» یعنی چه. برای «کار میکند؟» بهینه شده و موفق هم شده. هیچکس از او نپرسیده نتیجه زیبا، روشن یا آرام است، و اگر میپرسیدند هم نمیدانست چطور جواب دهد.
این شکافی است که در چارسوک رویش کار میکنم: لایهای از داوری طراحی برای عاملهای هوشواره (AI). راهی تا عامل بتواند به آنچه ساخته نگاه کند و با اطمینانی نسبی بداند واقعاً خوب است یا نه.
چرا هر ماه مهمتر میشود
یک سال پیش این مسئلهٔ کوچکی بود. عاملها نمونهٔ اولیه میساختند و طراحان صیقلش میدادند. طراح خودش لایهٔ داوری بود.
اما حجم عوض شده. وقتی عاملها میتوانند در یک روز دهها صفحه، کامپوننت و انیمیشن تولید کنند، هیچ انسانی نمیتواند تکتک پیکسلها را بازبینی کند. یا کیفیت افت میکند، یا داوری باید به نحوی مقیاسپذیر شود. فکر نمیکنم جواب حذف طراحان باشد. فکر میکنم جواب این است که به عاملها آنقدر داوری بدهیم که اشتباههای آشکار را بگیرند، تا طراحان انسانی توجهشان را صرف اشتباههای ظریف کنند؛ همانهایی که ذائقهٔ واقعی میخواهند.
نگرانی فرهنگی گستردهتری هم هست. اگر بیشتر رابطهای جهان را عاملهایی بسازند که فقط برای کارکرد بهینه شدهاند، نرمافزارهای جهان به سمت نوعی زشتیِ کاربلد میروند. همهچیز کار خواهد کرد و هیچچیز حس نخواهد داد که کسی به آن اهمیت داده. این آینده برایم غمانگیز است، و فکر میکنم اجتنابپذیر است.
چرا ذائقه آموختنی به نظر نمیرسد
طراحان اغلب میگویند ذائقه قابل توضیح نیست. «فقط میدانی.» من تا حدی مخالفم.
بخش بزرگی از چیزی که ذائقه مینامیم مجموعهای از داوریهای کوچک و آموختنی است. همترازی: چیزهایی که باید در یک خط باشند واقعاً هستند؟ ریتم: فاصلهها آنقدر یکدست هستند که چشم آرام بگیرد؟ کنتراست: مهمترین چیز، دیدهشدنیترین چیز است؟ خویشتنداری: چیزی اینجا هست که لازم نباشد؟ یکپارچگی: این صفحه حس میدهد که کنار بقیه جا دارد؟ زمانبندی: این حرکت دقیقاً همانقدر طول میکشد که لازم است، نه بیشتر؟
ما این داوریها را آهسته آموختیم؛ در سالها دیدن کار خوب، ساختن کار بد و اینکه کسی باتجربهتر تفاوت را نشانمان دهد. این هم یادگیری است، حتی اگر حس پیروی از قاعده ندهد.
آنچه به قاعده تقلیل نمییابد، زمینه است. همان فاصلهٔ فشردهای که در یک جدول داده زیباست، در صفحهٔ مطالعه خفهکننده است. همان رنگ پررنگی که برای دکمهٔ اقدام عالی است، روی هشداری دربارهٔ حذف داده تهاجمی است. همان گذار سریعی که در ابزار بهرهوری چابک به نظر میرسد، در برنامهای برای کودکان سرد است. ذائقهٔ خوب مجموعهای ثابت از ترجیحها نیست؛ حساسیت به نیازِ یک موقعیت مشخص است.
پس هدف یک چکلیست نیست. چکلیستها طراحیای میسازند که از همهٔ رهنمودها رد میشود و باز هم بیجان است. هدف منتقدی است که بتواند نتیجه را در زمینهاش ببیند و بگوید چه چیزی اشتباه است، چرا، و چه باید کرد.
درسهایی از آموزش دادن به انسانها
پیش از ساختن هر چیزی، مدتی فکر کردم داوری طراحی چطور به آدمها آموخته میشود. سالها دستیار آموزشی و مربی ریاضی و علوم کامپیوتر بودهام و بهطور غیررسمی طراحانی را راهنمایی کردهام، و چند الگو برجسته بود.
آدمها ذائقه را بیشتر از راه مقایسه یاد میگیرند تا قاعده. دو نسخه را کنار هم نشان بده، یکی خوب و یکی کمی ناجور، و بپرس کدام بهتر است و چرا. به مرور «چرا» به واژگان بدل میشود، و واژگان به ادراک.
بازخورد خوب مشخص است. «این شلوغ است» کمفایدهتر از این است که «این سه اقدام فرعی با اقدام اصلی رقابت میکنند؛ دو تایشان را به یک منو ببر». نسخهٔ دوم چیزی قابل انتقال یاد میدهد.
زمینه همهچیز را عوض میکند. نقدی که هدف یک طراحی را نادیده بگیرد، نویز است. باید بدانی برای چه کسی است و میخواهد چه کند.
اینها اصول طراحی سامانهٔ ما شدند.
چطور میسازیمش
رویکرد ما در چارسوک سه بخش دارد.
اول، رندر. خروجی عامل باید دیده شود، نه اینکه فقط بهعنوان کد خوانده شود. کد میگوید چه چیزی قصد شده؛ رندر میگوید واقعاً چه شده. رابطها را در چند اندازه، در تم روشن و تیره، با محتوای واقعی و طول واقعگرایانه رندر میکنیم؛ از جمله نامهای بلند و حالتهای خالیای که کاربران واقعی پدید میآورند. برای حرکت، فریمها را در طول زمان ثبت میکنیم، چون خیلی از مشکلات حرکت فقط بین فریمها وجود دارند: عنصری که لحظهای روی دیگری میافتد، منحنیای که از مقصد رد میشود، پلکانی که چشم را وادار میکند به عقب بپرد.
دوم، مدلهای نقد. با داشتن رندر و نیت، منتقد بازخورد مشخص میدهد. نیت بیاندازه مهم است. «یک صفحهٔ آشنایی آرام برای کسی که اولین بار ویرایشگر را باز میکند» و «یک پنل کنترل فشرده برای کاربران حرفهای» باید با معیارهای کاملاً متفاوتی داوری شوند.
بازخوردی که برایش پافشاری میکنیم مشخص و قابل اصلاح است. دکمهٔ اصلی با دکمهٔ فرعی رقابت میکند. منحنیِ این گذار برای یک رابط آرام بیش از حد از مقصد رد میشود. این دو کارت خط پایهٔ یکسانی ندارند. این متن در عرض گوشی برای ظرفش بلند است. حالت خالی هیچ اشارهای نمیکند که قدم بعدی چیست.
بازخورد مبهمی مثل «سلسلهمراتب بصری را بهتر کن» برای عامل بیفایده است. تغییرهای تصادفی میدهد و اسمش را بهبود میگذارد. بازخورد مشخص را میشود اجرا کرد و، مهمتر، سنجید: پس از اینکه عامل خط پایه را درست کرد، منتقد میتواند بررسی کند که آیا حالا همترازند.
سوم، ارزیابیهای بصری. مجموعهای ثابت از تکالیف طراحی داریم، همراه با داوریهای دوتاییِ انسانی دربارهٔ اینکه کدام نتیجه بهتر است. وقتی منتقد را تغییر میدهیم، میسنجیم که آیا بیشتر یا کمتر از قبل با طراحان خوب همنظر است. بدون این، نمیدانستیم منتقد دارد بهتر میشود یا فقط نظرش را عوض میکند.
چرخه
کنار هم که بگذاری، چرخه این شکلی است. عاملی چیزی میسازد. سامانه رندرش میکند. منتقد آن را در زمینهاش میبیند و یادداشتهای مشخص مینویسد. عامل بازنگری میکند. منتقد دوباره بررسی میکند. وقتی منتقد حرف مهمی برای گفتن نداشت، یا وقتی مطمئن نبود، نتیجه به انسان میرسد.
ماشینی به نظر میرسد، و از جهتی هست. اما اثرش بهطرز غافلگیرکنندهای انسانی است. خیلی شبیه کار یک طراح تازهکار با یک طراح ارشد است: چیزی بساز، یادداشت مشخص بگیر، بازنگری کن، تکرار کن. فرقش این است که چرخه میتواند در چند دقیقه بارها اجرا شود، پس وقتی انسان کار را میبیند، اشتباههای آشکار رفتهاند.
تا اینجا چه یاد گرفتهام
منتقدها در پیدا کردن ایراد بهترند تا در پیشنهاد زیبایی. اشکالی ندارد. بیشتر رابطهای بد به خاطر نبودِ نبوغ بد نیستند؛ به خاطر بیست اشتباه کوچک بدند. حذف همان اشتباهها آدم را بهطرز غافلگیرکنندهای جلو میبرد. صفحهای که هیچ ایرادی ندارد خودبهخود عالی نیست، اما معمولاً قابل قبول است، و قابل قبول جهشی بزرگ نسبت به چیزی است که عاملها بهطور پیشفرض تولید میکنند.
حرکت از چیدمان سختتر است. چیدمان را از یک فریم ثابت میشود داوری کرد. حرکت زمان میخواهد، و فرق «روان» و «زنده» ظریف است. کارمان روی دیپ موشن اینجا کمک کرد، چون مدتها فکر کردهایم چه چیزی حرکت را هدفمند جلوه میدهد: پیشآمادگی پیش از حرکت بزرگ، ادامهٔ حرکت پس از آن، و پلکانی کردن عناصر مرتبط تا چشم بتواند دنبالشان کند.
یکپارچگی ویژگیِ کل سامانه است. داوری یک صفحه کافی نیست. دکمهای میتواند بهتنهایی بینقص باشد و کنار بقیهٔ دکمههای محصول اشتباه. باید به منتقد حافظهای از الگوهای موجود محصول میدادیم تا بتواند بگوید «این با شیوهٔ ما در جاهای دیگر نمیخواند».
منتقد باید فروتن باشد. وقتی مطمئن نیست، باید بگوید و تصمیم را به انسان بسپارد. منتقد بیش از حد مطمئن از نبودِ منتقد بدتر است، چون به عاملها یاد میدهد برای خُلقیات او بهینه شوند. بخشی از مهمترین کارهایمان این بوده که به منتقد یاد دهیم صادقانه تردیدش را بیان کند.
ذائقه ابعاد فرهنگی دارد. در ساختن برای کاربران فارسیزبان دیدهام که بعضی قراردادهای طراحی منتقل نمیشوند. چیدمان راستبهچپ، تایپوگرافی فارسی و انتظارات متفاوت دربارهٔ تراکم و تزئین همه بر معنای «خوب» اثر میگذارند. منتقدی که فقط با هنجارهای طراحی غربی آموزش دیده، برای بخش بزرگی از جهان توصیهٔ بد خواهد داد.
خطر یکسان شدن
خطری واقعی هست که اغلب به آن فکر میکنم. اگر همهٔ عاملها از یک منتقد استفاده کنند، آیا همهٔ رابطها شبیه هم میشوند؟
نگرانی منصفانهای است. سیستمهای طراحی همین حالا هم محصولات را به سمت شباهت هل میدهند، و هوشواره (AI) میتواند این را شتاب دهد. جهانی که در آن همهٔ برنامهها گوشههای گرد یکسان، گرادیانهای یکسان و مقیاس فاصلهگذاری یکسان دارند، کارآمد و کسلکننده خواهد بود.
جواب فعلیام این است که منتقد باید صنعتگری را داوری کند، نه سبک را. باید ناهمترازی، ناهماهنگی، کنتراست ضعیف و سلسلهمراتب گیجکننده را ببیند، که در هر سبکی شکستاند. نباید زیباییشناسی خاصی را تحمیل کند. یک رابط خشن و بیپیرایه و یک رابط نرم و بازیگوش هر دو میتوانند خوشساخت باشند. کار منتقد این است که به هر کدام کمک کند بهترین نسخهٔ خودش باشد، نه اینکه یکی را به دیگری بدل کند.
رسیدن به این در عمل سخت است و ادعا نمیکنم حلش کردهایم. اما اصلی است که بر اساسش طراحی میکنیم.
چرا مهم است
هرچه نرمافزار بیشتری را عاملها بسازند، کف بالا میرود: چیزها کار خواهند کرد. سقف را داوری تعیین میکند.
دوست دارم عاملها به سمت سقف دست دراز کنند، و این از آنجا شروع میشود که یادشان بدهیم بفهمند کِی از آن جا ماندهاند. نه برای جایگزینی طراحانی که تعریف میکنند عالی چه شکلی است، بلکه برای اینکه معیارهای آنها به همهٔ صفحهها برسد، حتی صفحههایی که هیچ طراحی وقت نگاه کردن به آنها را ندارد.
اگر این را درست انجام دهیم، عصر نرمافزارهای ساختهٔ هوشواره (AI) عصر زشتیِ کاربلد نخواهد بود. میتواند نخستین بار باشد که دقت در صنعتگری با همان سرعتی گسترش مییابد که خودِ نرمافزار.